ΠΑΝΤΕΛΗΕ ΣΑΒΒΙΔΗΣ

Εύξεινος Λέσχη Θεσσαλονίκης 18/11/2014

Διάβασα το “Οι Εικόνες της Χαρίκλειας” με μεγάλο ενδιαφέρον. Είχα χρόνο μόνο δύο ημερών να το διαβάσω, και με εντυπωσίασε. Με εντυπωσίασε διότι ο Κώστας Χρυσός το έγραψε από υποχρέωση προς τους προγόνους του, μια ιερή υποχρέωση, και την εκπλήρωσε, και το τιμάει ιδιαίτερα το τίμημα.

Θα ήθελα να κάνω και εγώ κάτι τέτοιο, αλλά δεν είχα τον πλούτο των στοιχείων που έχει ο Κώστας Χρυσός. Παρόλο που είχα ακούσει από μικρός την ιστορία του παππού μου και της γιαγιάς μου, πάρα πολλές φορές, είχα την εντύπωση πως ήτανε κάποια παραμύθια για να φοβηθούν τα παιδιά. Αλλά αυτές οι ιστορίες δεν ήτανε παραμύθια, ήτανε μια τραγική πραγματικότητα, που ξεπέρασε την τραγικότητα και την απανθρωπιά ακόμη και τη φαντασία του ανθρώπου που γράφει παραμύθια. Και αυτό είναι ένα ιδιαίτερο χαρακτηριστικό αυτού του βιβλίου για τον Ποντιακό Ελληνισμό.

Στον Πόντο, στο χώρο αυτό που κυριάρχησαν οι Οθωμανοί, η επιβίωση ήτανε πάρα πολύ δύσκολη Τελικά όταν επιβλήθηκαν στην περιοχή οι Νεό-Τούρκοι οι συνθήκες για να τους αντιμετωπίσεις και να μπορέσεις να επιβιώσεις, ήτανε πάρα πολύ δύσκολες. Και μ’ έκανε εντύπωση, και φαίνεται αυτό κι από το βιβλίο του Κώστα Χρυσού, πως οι παππούδες μας αναφέρονταν στην τραγικότητα αυτών των γεγονότων μένα τρόπο σαν να εξιστορούσαν κάτι καθημερινό. Και η μόνη εξήγηση που θα μπορούσε να δώσει κανείς θα ήταν ότι τα έζησαν τόσο συχνά, τόσο βίαια, που η αίσθηση των ορίων δεν υπήρχε πια. Για αυτούς ήτανε καθημερινότητα. Και νομίζω το ύφος του Κώστας Χρυσού, διηγούμενος αυτά τα φαινόμενα, είναι ακριβώς σα να ακούω την αφήγηση της γιαγιάς μου, που μου έλεγε πως οι Τούρκοι κρέμασαν στη πλατεία της Τρίπολης τα πέντε αδέλφια της, και το μιλούσε με μια φυσικότητα που μου προκαλούσε έκπληξη, σκεπτόμουν είναι δυνατόν να μιλάει για τα αδέλφια της έτσι απλά; Άλλα έζησε τόσα πολλά η γυναικά, και προφανώς και η Χαρίκλεια, που από ένα σημείο και πέρα ήτανε απλώς “για να τα πούμε”. Γιατί είχανε καταγραφεί στη συνείδησή τους.

Ο Κώστας Χρυσός κατάφερε να αποκτήσει σοβαρές γνώσεις γύρω από την λαογραφία και τον πολιτισμό του Ποντιακού Ελληνισμού, τις οποίες περιέπλεξε και ενσωμάτωσε με αξιοπιστία και συνέπια στα όσα διαδραματίζονται στις σελίδες του βιβλίου του. Είναι εντυπωσιακά πολλές πληροφορίες για τα πολιτισμικά χαρακτηριστικά των Ποντίων στην περιοχή. Εγώ τουλάχιστον τόσο αναλυτικά δεν τα είχα ξαναδιαβάσει.

Το βιβλίο ξεκινάει από το 1910, τότε που μπορούσαν ακόμα οι Ποντιακοί πληθυσμοί να απολαύσουνε μια ειρηνική διαβιώσει. Ο συγγραφέας πλάθει την μυθιστορία του και παρουσιάζει χάρες, έρωτες, τραγούδια, αρραβώνες, λογοδοσία, γέννες, ότι μπορείτε να φανταστείτε, και όλα αυτά τα δίνει με τον πλούτο των πολιτισμικών στοιχείων που γνήσια έχει ο Ποντιακός Ελληνισμός. Αυτό που μου προκάλεσε το ενδιαφέρον είναι η αναφορά ότι τα χαρακτηριστικά αυτά πολιτισμικά οι ρίζες τους ανάγονται στα Ομηρικά έτη, και ίσως ακόμα παλαιότερα.

Τα στοιχεία είναι πολλά, γι’ αυτό έχει ενδιαφέρον το βιβλίο, γιατί αυτή την κοινωνία περιγράφει. Θα ‘λεγε κανείς ότι ο τίτλος, εκτός από αυτό που πραγματικά εννοεί, είναι εύστοχος γιατί είναι μια συνεχής αναλλαγή εικόνων της περιπετειώδης ζωής της πρωταγωνίστριας, Χαρίκλειας. Το περιεχόμενό του εκτυλίσσεται από το 10 μέχρι το 26, και ο αναγνώστης έχει τη ευκαιρία να δει στο βιβλίο ξεχασμένα έθιμα από την απλή ζωή των Ποντίων, που σε μεγάλο βαθμό έχουνε ξεπεραστεί από την ζωή. Θα δει τον τρόπο με τον οποίο μια παραδοσιακή οικογένεια αντιμετώπιζε την σύλληψη, την γέννηση, τη βάπτιση, τον αρραβώνα, το γάμο, τον θάνατο και γενικά την ίδια την ζωή. Θα δει πως λειτουργούσε το άτομο, το παιδί, η γυναίκα, ο άνδρας, η οικογένεια, η ίδια η κοινωνία, μέσα σε ένα ασφυκτικό πλαίσιο εθίμων, αρχών και παραδόσεων, τα οποία όμως κράτησαν τον Ελληνισμό όρθιο και δυνατό σε ένα εξαιρετικά δύσκολο περιβάλλον ιδιαίτερα στα χρόνια της Οθωμανοκρατειας. Θα δει τα βάσανα που τραβούσε η νύφη από τον πεθερό και τη πεθερά, και πως η γυναίκα που έμπαινε ως νύφη σένα άλλο σπίτι στόμα είχε και μιλιά δεν είχε. Θα δει το δράμα και το έγκλημα της Γενοκτονίας, θύμα της οποίας ήτανε και η οικογένεια του συγγραφέα.

Οι αφηγήσεις που κάνει ο Κώστας Χρυσός είναι εκπληκτικές, και των εθίμων αλλά και των δραματικών γεγονότων που συνέβησαν. Πολύ καλή η περιγραφή για τα παρχάρια, πάρα πολύ καλή! Και αναπαριστά πολύ καλά τα τάγματα εργασίας και τις επιθέσεις των Τσέτων στο χωριό, και κρατάει το ενδιαφέρον του αναγνώστη. Το βίβλο διατρέχουν δυο στοιχεία: πρώτο, και το πιο δραματικό στοιχείο, το πιο αναλυτικό, οι τραγικές περιπέτειες της ίδιας της Χαρίκλειας και δεύτερο η περιπέτεια του Γιάννη. Δεν έχω την ικανότητα να περιγράψω οτιδήποτε από αυτά που ο περιγράφει ο συγγραφέας με τη πένα του, είναι πάρα πολύ καλός στο ιστόρημα! Επίσης βλέπουμε μέσα από αυτή την διήγηση το πως ξευτέλιζαν τον Ποντιακό Ελληνισμό οι Τούρκικές μονάδες που έρχονταν στο χωριό. Και στο βιβλίο, λόγο του ότι και εγώ τα άκουσα, δεν θα τα έλεγα απλώς εάν τα διάβαζα, θα ήμουν επιφυλακτικός, αλλά επειδή τα διάβασα και αλλού και τα άκουσα και από την γιαγιά μου, οι περιγραφές που έχει, το πώς συμπεριφέρονταν τουρκικά τάγματα, οι Τσέτες, και οι διάφοροι τούρκοι εγκληματίες απέναντι στον Ποντιακό πληθυσμό, είναι ακριβείς. Δεν μπορείς από τόσες αποκλίνουσες πηγές να έχεις την ίδια περιγραφή και αντίδραση. Άρα αυτό που περιγράφει είναι αληθές. Τα ιστορικά στοιχεία που δίνει σε κρίσιμες στιγμές της αφήγησης είναι πάρα πολύ ενδιαφέροντα. Και κάνει μια καλή αναφορά, για όσους ξέρουν την ιστορία είναι εύστοχη, στο τρόπο που συμπεριφέρθηκε και ο Λένιν και ο Στάλιν απέναντι στον Ποντιακό Ελληνισμό.

Ακραίες συνθήκες για μια κοπέλα που παντρεύτηκε στα δώδεκά της και βιώνει αυτή την τραγωδία, σε παιδική ηλικία ουσιαστικά, κουβαλώντας μαζί της το μωρό της και την μικρότερη αδελφή της! Θα σας εντυπωσιάσει.

Η κατάληξη της ιστορίας των πρωταγωνιστών ήτανε η Αξιούπολη, που είναι και ο γενέθλιος τόπος μου όπου και μεγάλωσα μέχρι τα 18 μου χρόνια. Αυτό που θέλω να επισημάνω είναι ότι τι βιβλίο είναι καλογραμμένο, έχει πλοκή, έχει καλή πλοκή. Και η υπόθεση του είναι πολύ ενδιαφέρουσα, είναι αφήγηση πολιτικής ιστορίας με μυθιστορηματικό τρόπο. Έχω την γνώμη πως πρέπει να προωθείτο μέσα στον χώρο και στο πλαίσιο του οργανωμένου Ποντιακού Ελληνισμού, και να υπάρξει μια συντονισμένη προσπάθεια προβολής των δινών που υπέστη ο Ποντιακός Ελληνισμός, είτε αξιοποιώντας βιβλία, σαν αυτό, είτε οτιδήποτε άλλο μέσο. Όσοι έχουμε έστω και το παραμικρό στοιχείο Ποντιακής αναφοράς έχουμε ιστορική υποχρέωση αυτή την γενοκτονία, γιατί για γενοκτονία πρόκειται, να την κάνουμε γνωστή σε όλο τον κόσμο, με κάθε τρόπο και μέσο. Και η αναγνώριση της γενοκτονίας δεν θα προέλθει από το εσωτερικό. Δεν έχει τόσο σημασία να γίνει στο εσωτερικό. Έχει μεγαλύτερη σημασία αυτά τα εγκλήματα που έκαναν οι Τούρκοι να γίνουν γνωστά στη διεθνή κοινότατα. Γιατί φοβάμαι ότι οι λαοί που φέρονται με αυτόν τον τρόπο αν δεν συναντήσουν την απαξίωση, την εμπράγματη απαξίωση, της διεθνούς κοινότητας δεν θα έχουνε κανένα πρόβλημα να επαναλάβουνε τις ίδιες θηριωδίες.

Δια ταύτα, στο βιβλίο έχουμε μια αναφορά με πάρα πολύ καλή αφήγηση της τραγωδίας μας, της τραγωδίας των προγόνων μας, και είναι ένα ακόμα στοιχείο το οποίο μπορούμε παντοιοτρόπως και να αναπαράγουμε τις μνήμες μας, αλλά και να το χρησιμοποιήσουμε διεθνώς σε αυτή την κοινή επιδίωξη όλων μας, δηλαδή την αναγνώριση της Γενοκτονίας και καλό θα ήταν να εκδοθεί και στα Αγγλικά μια και είναι γραμμένο στα Αγγλικά.

Τις τελευταίες ημέρες συμμετείχα ή παρακολούθησα συζητήσεις για θέματα του πρόσφατου παρελθόντος και συνειδητοποίησα πόσο καταλυτική επίδραση είχαν τα γεγονότα που περιγράφονταν στη διαμόρφωση της σύγχρονης συνείδησής μας αλλά και στη διαφοροποίησή μας ως κοινωνίας.

Υπάρχει μια γενιά προσφύγων, κυρίως Ποντίων, που νιώθει υπαρξιακή της υποχρέωση να καταγράψει τις μνήμες των προγόνων της. Και το κάνει, τις περισσότερες φορές, με αρκετά πετυχημένο τρόπο. Είναι ερασιτέχνες της γραφής αλλά αυτά που γράφουν βγαίνουν από την ψυχή τους. Κι αυτό δίνει και ουσία και ομορφιά στο λόγο τους.

Μεταφέρουν τα ήθη και τα έθιμα του γενέθλιου, των προγόνων τους, τόπου, και η περιγραφή αυτή δίνει το στίγμα της κοινωνίας που αναπτύχθηκε στα παράλια του Εύξεινου Πόντου. Συντηρητική κοινωνία με δομές που απείχαν των νεωτερισμών του Δυτικού Διαφωτισμού. Άλλωστε, είναι γνωστό πως μετά την Άλωση η ποντιακή διανόηση προσανατολίστηκε προς τις Ηγεμονίες που βρίσκονταν εγγύτερα και τη Ρωσία, και επηρεάστηκε από τη λεγόμενη Πατριαρχική Σχολή. Η επαφή με τη Δύση ήταν σχετικά μικρή. Ο Πόντος διατήρησε τη φλόγα του Βυζαντίου και αυτή η σχέση είναι καταλυτική και στις σημερινές εκδηλώσεις των Ποντίων.

Ένας κόσμος που ζούσε καθημερινά με την αγωνία τού άγνωστου μεν αλλά αιωρούμενου στην ατμόσφαιρα κακού που ερχόταν, και που παράλληλα έπρεπε να επιβιώσει. Αυτή η σύνθεση, του επερχόμενου «κακού» με την τραχιά αλλά απολαυστική από την κοινωνία ζωή, έχει στοιχεία τραγικού. Και είναι διαχρονική. Δεν είναι τυχαίο που η τραγωδία ήκμασε στον τόπο αυτό.

«Η δημιουργία μιας ελληνικής ταυτότητας ήταν μια μακρά και σύνθετη διαδικασία. Την πρώτη μεγάλη ώθηση την έδωσε ο αποικισμός», υποστηρίζει ένας διαπρεπής επιστήμονας του οικουμενικού ελληνισμού, ο Άγγελος Χανιώτης. Και ο ποντιακός ελληνισμός είναι αποτέλεσμα αποικισμών. Την αίσθηση της κοινής ταυτότητας την νιώθεις περισσότερο όταν βρίσκεσαι μακριά από τον πυρήνα της κοινωνίας στην οποία πιστεύεις ότι ανήκεις.

"Οι Εικόνες της Χαρίκλειας", που διάβασα και παρουσίασα στη Θεσσαλονίκη, είναι ένα βιβλίο που αποκαλύπτει ανάγλυφα αυτή την τραγικότητα. Ήθη και έθιμα που εντυπωσιάζουν, αλλά και η τραγική εξέλιξη μέσα από τις εμπειρίες της γιαγιάς που σε κάνουν να αναρωτηθείς μέχρι πού μπορεί να φτάσει η αγριότητα του ανθρώπου.

Αυτοί οι άνθρωποι είναι γείτονές μας και με κάποιον τρόπο πρέπει να συμβιώσουμε μαζί τους. Αυτό προϋποθέτει τη διαμόρφωση διακρατικών σχέσεων, αλλά σε καμιά περίπτωση δεν εξαλείφει από τη συλλογική μνήμη τις αγριότητες που πήραν το όνομα Γενοκτονία. Η αποκάλυψη και προβολή της είναι ανθρώπινη, όχι μόνο ποντιακή υποχρέωση. Γι’ αυτό δεν κατανοώ ούτε τις εσωτερικές έριδες ούτε την προσπάθεια άρνησής της από συμπολίτες μας.